به گزارش ایران‌پژواک، شهرستان کوثر به مرکزیت شهر گیوی در ۸۵ کیلومتری جنوب اردبیل و حمام سنگی و تاریخی آن با نام محلی "داش حامامی" به فاصله ۳۰۰ متر در انتهای حوزه خدمات شهرداری واقع شده است.

این بنا بی‌شک یکی از حمام‌های تاریخی ایران است و وقتی وارد آن می‌شوید، فضایی مستطیل شکل را می‌بینید که دور تا دور آن از سنگ تشکیل شده و برای اینکه هوای داخل حمام، همیشه گرم و مناسب باشد، اتاق سنگی حمام مایل به داخل زمین کنده شده است.

آب حمام از سه چشمه لابلای سنگ‌ها می‌جوشد و به حوضچه می‌ریزد و قطرات آب از قسمت‌های مختلف سقف نیز چکه می‌کند ، فضای استحمام به وسعت ۴۰ متر مربع فراهم شده و تمام فضا پوشیده از سنگ طبیعی است.

آب حمام درجه حرارت‌های متفاوت دارد و آب گرم آن که بیش از ۲۰ درجه ندارد، همچون دوش استفاده می‌شود و افرادی که تجربه استحمام در این حمام سنگی و تاریخی را دارند، می‌گویند مرحله اول استحمام چندان خوشایند نیست اما به محض مرطوب شدن بدن، به قدری دلچسب و آرامش بخش می‌شود که انسان نمی‌خواهد از آن خارج شود.

استحمام در این حمام سنگی رایگان است و رسیدگی به بهداشت آن با همکاری اهالی محل صورت می‌گیرد و آب آن به قدری پوست و مو را نرم و لطیف می‌کند که با هیچ فرآورده بهداشتی قابل مقایسه نیست و با وجود اینکه اهالی اغلب در منازل خود حمام دارند، این حمام سنگی را یادگار نیاکان خود می‌دانند و به یاد گذشته‌ها از آن استفاده می‌کنند.

گفته می‌شود آب حمام دارای املاح معدنی است و بسیاری از افراد با آب آن، چای و دم نوش درست می‌کنند و برخی از اهالی نیز آب آن را برای دفع سنگ کلیه مفید می‌دانند.

طبق اعلام اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی این شهرستان، در آذرماه ۹۸ با صرف اعتبار استانی دیوار محوطه و کف‌ آن مرمت و پنجره آن تعویض شده است.

ثبت حمام سنگی در فهرست آثار ملی

رئیس گروه باستان‌شناسی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردبیل گفت: در سال ۱۳۹۰ ’داش حامامی‘ جهت ثبت در فهرست آثار ملی مورد مطالعه قرار گرفت و مطالعات اولیه جمع‌آوری و مستندسازی شد و پس از طی مراحل اداری با شماره ۳۰۶۹۹ در تاریخ ۱۳۹۰/۱۰/۱۸ در فهرست آثار فرهنگی ملموس ملی به ثبت رسید.

محمدی افزود: در سال ۱۳۸۶ سازمان امور آب استان اردبیل مطالعاتی در خصوص میزان آبدهی، عناصر تشکیل دهنده آب و طرح توسعە حمام به مجتمع آبدرمانی و در نهایت تبدیل آن به قطب گردشگری شهرستان کوثر انجام داد.

این باستان‌شناس معتقد است که ’داش حامامی‘ با توجه به نوع ساخت، فضاهای ایجاد شده جهت استحمام، سامانە آبرسانی و احداث در محل چشمه، در تاریخ معماری ایران کم‌نظیر است و تاریخ احداث آن به یقین مشخص نیست اما بنا بر مستندات صفحه ۹۳ کتاب ” نزهت‌القلوب، مسلم است که داش حامامی قبل از دورە صفوی احداث نشده است.

وی افزود: حمدالله مستوفی جغرافی‌نویس قرن هشتم ه.ق و دوران ایلخانی، از گیوی بازدید و آثار و جاذبه‌های طبیعی آنجا را توصیف کرده و از قریه "کوئیدره" که همان گیوی سفلی است یاد کرده و از "ایستی‌سو" یعنی آبگرم و غار "بوزلوخ" یعنی غار سرد نام برده و توصیف کرده اما از داش حامامی‘ نامی نبرده است و می‌توان نتیجه گرفت که حمام سنگی به احتمال قوی در دوران ایلخانی دایر نبوده و پس از این دوره ساخته شده است.

به گفته محمدی ، بر اساس بررسی‌های صورت‌ گرفته در شهر گیوی سفلی، به صورت تقریبی زمان احداث این حمام بنا بر احتمال در دورە صفوی بوده و مطالعە تنبوشه‌های سفالی که در گیوی سفلی به دست آمده، نشان می‌دهد سامانە آبرسانی کهن این قسمت از شهر دارای دو مرحله بوده و همراه سفال‌های دورە صفوی کشف شده‌ است.

معماری و آبرسانی حمام سنگی

وی در خصوص معماری حمام سنگی گیوی گفت: کف ورودی حمام حدود ۶۰ سانتیمتر پایین تر از کف حیاط است و با پایین رفتن از دو پله می‌توان به آنجا رسید و در سمت شرق، یک پنجره به ابعاد ۷۰×۵۰ سانتیمتر تعبیه شده است ، مهم‌ترین بخش حمام در دامن کوه و به صورت غاری مستطیل شکل به اندازە ۶/۱۰×۳/۴۰ متر در دل یک صخره طبیعی کنده شده است.

این باستان‌شناس درباره سامانه آبرسانی حمام اظهار کرد: حمام روی یک چشمه طبیعی کنده شده و از یک منبع مطمئن تأمین آب برخوردار است و طراحان با استفاده از تنبوشه‌های سفالی (لوله‌های سفالی) از فاصلۀ تقریبی یک‌هزار و ۵۰۰ متری شمال‌شرق حمام، آب چند چشمه دائمی به نام‌های دمیرچی دره سی، اورج قلی، اوروج خان و نیغیر بولاغی را نیز به محدوده حمام منتقل کرده‌اند.

وی افزود: درازای هر تنبوشه کم و بیش حدود ۳۷ سانتیمتر است ، البته تمام آب منتقل شده از این چشمه‌ها جهت استحمام نبوده بلکه به مصارف شرب ساکنان محل نیز می‌رسید و به دلیل واقع شدن چشمه‌های یاد شده در ارتفاعات، تنبوشه‌ها با شیب مناسبی در داخل کانال‌های از قبل آماده شده کار گذاشته شده است.

باورهای سنتی به حمام سنگی

رئیس گروه باستان‌شناسی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردبیل تصریح کرد: ’داش حامامی‘ در زندگی و باورهای مردم بومی به عنوان قدیمی‌ترین حمام گیوی سفلی از اهمیت برخوردار است و باورهای مردم در رابطه با تاثیرات آب حمام و برگزاری مراسم‌های خاص در آن، باعث شده حمام به نمونه‌ای متمایز در بین بناهای عام‌المنفعه تبدیل شود.

محمدی اظهار کرد: اهالی معتقدند آب چشمە درون حمام ضد سنگ کلیه است و شخصی که در این حمام استحمام می‌کند، به سرعت گرسنه می‌شود و آب ولرم حمام مناسب‌ترین آب جهت تهیە چای با کیفیت و خوش رنگ است و برای شستن موها با آب این حمام به مواد شوینده و بهداشتی از قبیل شامپو نیاز نیست.

وی ادامه داد: در ارتباط با مراسم و آیین‌های خاصی که در ’داش حامامی‘ رایج بوده می‌توان به مراسم ’شال اویماق‘ اشاره کرد که در این رسم کهن از نخ‌های تابیده شده از پشم گوسفند، پارچه‌های نازکی می‌بافتند و سپس این پارچه‌ها را در داخل حمام با آب خیس کرده و بدن را با آن مالش می‌دادند.

حمام سنگی و پیشینه معماری دست‌کند در ایران

ایجاد غار به شکل دست کند برای حمام سنگی یا مصارف دیگر سابقه ای طولانی دارد و صاحب نظران، غار سنگ‌شکنان جهرم در جنوب این شهر جهرم نمونه‌ای از آن می دانند که به دست سنگ‌شکنان عصر صفوی حفر شده و برداشت سنگ ساختمانی از آن به شکلی هنرمندانه طی قرنها ادامه یافته و غاری دست کند در قامت یک میراث شاخص انسانی خلق شده است.

به گفته رئیس گروه باستان‌شناسی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردبیل، معماری دستکند در ایران به‌ویژه در استان های آذربایجان شرقی و غربی و اردبیل از دیرباز یکی از شیوه‌های رایج معماری بوده است.

روح الله محمدی افزود: طبق یافته‌های باستان‌شناختی، سنت معماری صخره‌ای از دورە امپراتوری اورارتو به صورت دخمه‌ها و گورها در دل صخره‌های طبیعی شناسایی شده و بسیاری از گور دخمه‌های غرب ایران به مادها نسبت داده شده اما با مطالعات اخیر در تاریخ‌گذاری گوردخمه‌ها، در این باره تجدید نظر اساسی شده است.

وی ادامه داد: معماری دست‌کند در دوران قبل از اسلام، بیشتر در ارتباط با آیین‌های تدفین و با بافت مذهبی بوده است؛ اما بعد از اسلام، عام‌تر شده و در مواردی تمام بناهای یک روستا در دل صخره‌ها و با روش کنده‌کاری احداث گردیده است.

وی بیان کرد: نقاطی در آذربایجان شرقی و روستای کنزق استان اردبیل از جمله مناطق با معماری دست‌کند موجود است که تمام بناها با روش کنده‌کاری در دل صخره‌ها و سنگ‌های طبیعی ساخته شده‌اند و ’داش حامامی‘ نیز در بافتی مشابه پدید آمده و از بناهایی با معماری سنگ‌کند است و بر خلاف دیگر نمونه‌های دوره اسلامی که متعلق به یک مجموعه هستند، بنایی منحصربفرد است.

شاید این حمام برای استحمام در فصول سرد سال مناسب نباشد اما به عنوان یک قطب و مرکز گردشگری در جذب گردشگر به‌ویژه در ایام پرمسافر و تعطیلات نوروز و تابستان نقش بسزایی دارد و برنامه‌ریزی مناسب برای استفاده بهینه از آن می‌تواند در رونق اقتصاد گردشگری شهر گیوی و شهرستان کوثر موثر باشد.

شهرستان کوثر به مرکزیت شهر گیوی در ۸۵ کیلومتری جنوب اردبیل قرار دارد.

انتهای پیام