به گزارش ایران پؤواک، نگرانی از وضعیت میراث فرهنگی کشور، این روزها از دو مسیر متفاوت اما همسو، به بالاترین سطوح تصمیمگیری کشور منتقل شده است. دو نامه جداگانه – یکی خطاب به رئیسجمهور و دیگری خطاب به نمایندگان مجلس – با محوریت صیانت از آثار باستانی و تاریخی کشور بهعنوان سرمایه ملی و زیربنای توسعه پایدار گردشگری نوشته شده و در هر دو، هشدارهایی جدی درباره پیامدهای مدیریت غیرتخصصی، تقدم ملاحظات کوتاهمدت بر حفاظت، و نبود سازوکار مستقل ارزیابی حریم آثار تاریخی مطرح شده است.
نامه اول؛ مطالبه فوری از رئیسجمهور برای صیانت از «سرمایه ملی»
محمدرضا توکلیزاده، رئیس کمیسیون گردشگری و صنایع دستی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، در نامهای به مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، با موضوع «ضرورت صیانت از میراث فرهنگی کشور به عنوان سرمایه ملی و زیربنای توسعه پایدار گردشگری»، تأکید کرده است که میراث فرهنگی ایران، «گنجینهای ارزشمند از تاریخ، فرهنگ و تمدن این سرزمین و یکی از مهمترین مزیتهای رقابتی کشور در عرصه گردشگری جهانی» است و حفاظت از آن، نه تنها ضرورتی فرهنگی و هویتی، بلکه «پیششرطی اساسی برای توسعه پایدار گردشگری، رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال و حفظ منافع نسلهای آینده» به شمار میرود.
این نامه با اشاره به نگرانیهای فزاینده نسبت به «برخی تصمیمات و اقدامات مؤثر بر عرصه و حریم آثار تاریخی، مداخلات در بافتهای ارزشمند و اجرای طرحهای عمرانی و توسعهای در مجاورت میراث فرهنگی کشور»، تصریح میکند: کاهش یا تغییر محدوده عرصه و حریم آثار تاریخی، اجرای برخی پروژهها بدون ارزیابی کافی پیامدهای فرهنگی و تاریخی و تقدم ملاحظات اقتصادی کوتاهمدت بر ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی، از جمله موضوعاتی است که نیازمند توجه و رسیدگی جدی در سطح ملی است.
نویسنده نامه با تأکید بر ماهیت جبرانناپذیر بسیاری از آسیبهای وارده به میراث فرهنگی» هشدار میدهد: «تخریب یک بنای تاریخی، مخدوش شدن اصالت یک بافت ارزشمند یا آسیب به منظر فرهنگی، صرفاً به معنای از دست رفتن بخشی از گذشته کشور نیست؛ بلکه به تضعیف ظرفیتهای اقتصادی، گردشگری و فرهنگی آینده ایران نیز منجر خواهد شد.
توکلیزاده در ادامه، حفاظت مؤثر از میراث فرهنگی را مستلزم آن میداند که «تصمیمگیریها بر پایه مطالعات تخصصی، ارزیابیهای مستقل و بهرهگیری واقعی از دیدگاه کارشناسان، دانشگاهیان و صاحبنظران این حوزه صورت گیرد» و هشدار میدهد که «اتکای صرف به گزارشهای اداری و محدود شدن فرآیندهای کارشناسی به سازوکارهای رسمی، ممکن است موجب نادیده ماندن برخی واقعیتهای میدانی، هشدارهای تخصصی و پیامدهای بلندمدت تصمیمات شود.» این نامه با تأکید بر اینکه «ایران برای دستیابی به جایگاهی شایسته در گردشگری جهانی، بیش از هر چیز باید بر مزیتهای منحصربهفرد تاریخی و فرهنگی خود تکیه کند»،
چهار پیشنهاد مشخص ارائه کرده است: ایجاد یا تقویت «سازوکاری ملی، فرابخشی، شفاف و پاسخگو» برای بررسی تعارض احتمالی طرحهای عمرانی با الزامات حفاظت از میراث فرهنگی پیش از صدور مجوز و آغاز عملیات اجرایی؛ تقویت مشارکت مؤثر کارشناسان متخصص، دانشگاهیان، صاحبنظران مستقل و تشکلهای حرفهای در فرآیندهای تصمیمسازی؛ پیشبینی سازوکاری برای دریافت و بررسی مستقیم گزارشهای تخصصی، هشدارهای کارشناسی و دیدگاههای انتقادی درباره وضعیت آثار و بافتهای تاریخی؛ و در نهایت، لحاظ کردن حفاظت از میراث فرهنگی بهعنوان یکی از الزامات توسعه پایدار در سیاستگذاریها، با بهرهگیری از ظرفیتهای اقتصادی میراث فرهنگی برای رونق گردشگری، تقویت کسبوکارهای مرتبط، ایجاد اشتغال و افزایش درآمد جوامع محلی. نامه توکلیزاده با این تأکید به پایان میرسد که «میراث فرهنگی صرفاً یادگاری از گذشته نیست، بلکه سرمایهای ملی برای امروز و آینده ایران است» و «هرگونه تعلل در حفاظت از این سرمایه، ممکن است پیامدهایی جبرانناپذیر برای هویت تاریخی کشور و ظرفیتهای آینده گردشگری به همراه داشته باشد.»
رونوشت این نامه برای رئیس قوه قضائیه، رئیس مجلس شورای اسلامی، استاندار خراسان رضوی، روسای اتاقهای بازرگانی سراسر کشور و رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران ارسال شده است.
نامه دوم؛ مطالبه پاسخگویی از مجلس و هشدار درباره مدیریت غیرتخصصی
دومین نامه که با عنوان «نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی؛ چرا در برابر مدیریت غیرتخصصی میراث فرهنگی ایران سکوت کردهاید؟»
از سوی «علاقمندان و دوستداران میراث فرهنگی ایران» منتشر شده، لحن صریحتری دارد و با استناد به تأکیدات مکرر رئیسجمهور بر «ضرورت تخصص، تجربه و شایستهسالاری در انتصابات دولتی»، این پرسش را مطرح میکند که چرا این اصل مهم در «یکی از حساسترین و راهبردیترین حوزههای کشور، یعنی میراث فرهنگی» مورد توجه قرار نگرفته است.
امضاکنندگان این نامه با اشاره به «کشوری با پیشینه چند هزار ساله تمدنی» و «این حجم از آثار تاریخی، محوطههای باستانی، بناهای ارزشمند و میراث فرهنگی بینظیر»، این پرسش را مطرح میکنند که چگونه مسئولیت معاونت میراث فرهنگی به فردی سپرده شده که «تحصیلات دانشگاهی ایشان در رشته علوم سیاسی و عمده سوابق اجرایی و مدیریتیشان در حوزه رسانه و صداوسیما بوده است» و میپرسند: «آیا میراث چند هزار ساله ایران باید عرصه آزمون و خطای مدیرانی باشد که سوابق تخصصی و حرفهای مرتبط با این حوزه ندارند؟»
این نامه چهار مطالبه مشخص از نمایندگان مجلس را مطرح کرده است: نخست، فراخواندن وزیر میراث فرهنگی برای پاسخگویی درباره معیارهای انتصاب مدیران ارشد و بهویژه انتصاب معاون میراث فرهنگی؛ دوم، انجام تحقیق و بررسی جدی درباره صلاحیتهای تخصصی، سوابق اجرایی مرتبط و عملکرد مدیریتی مسئولان ارشد این وزارتخانه؛ سوم، ارزیابی عملکرد وزیر در زمینه حفاظت از آثار تاریخی، جلوگیری از تخریب میراث ملی و بهکارگیری نیروهای متخصص؛ و چهارم، در صورت عدم ارائه پاسخهای قانعکننده و احراز ضعف مدیریتی و بیتوجهی به شایستهسالاری، قرار دادن فرایند استیضاح وزیر میراث فرهنگی در دستور کار مجلس.
امضاکنندگان با تأکید بر اینکه «میراث فرهنگی ایران متعلق به یک دولت، یک وزیر یا یک جریان سیاسی نیست» و «این میراث، شناسنامه تاریخی و هویتی ملت ایران و امانتی متعلق به نسلهای گذشته، امروز و آینده است»، هشدار میدهند: «تخریب یک اثر تاریخی، نابودی یک محوطه باستانی و آسیب به یک میراث تمدنی، خسارتی نیست که بتوان آن را با تغییر مدیر یا اختصاص بودجه جبران کرد.» آنها با انتقاد از رویکردی که «از یک سو از عظمت تمدن ایران سخن میگوید و از سوی دیگر در انتخاب مدیران مسئول حفاظت از این تمدن، تخصص و تجربه مرتبط را نادیده میگیرد»، تصریح میکنند: «امروز مسئولیت پاسخگویی فقط بر عهده وزیر نیست؛ مجلس نیز در برابر حفاظت از میراث ملی و نظارت بر عملکرد دولت مسئول است.»
این نامه در پایان با درخواست از نمایندگان مجلس برای تبدیل این موضوع به «یک مطالبه جدی نظارتی» تأکید میکند: «مجلس باید در این موضوع ورود کند؛ پاسخ بخواهد و در صورت احراز قصور، از ابزار استیضاح استفاده کند. میراث فرهنگی ایران امانت ملت است؛ با این امانت نمیتوان غیرمسئولانه رفتار کرد.»
روایت پیشکسوتان؛ از تجربههای تلخ میدانی تا زحمات بیثمر چهار دهه خدمت
این هشدارهای مکتوب، در گفتوگو با دو چهره باسابقه میراث فرهنگی و باستانشناسی کشور، ابعادی عینی و میدانی پیدا میکند؛ روایتهایی که نشان میدهد نگرانی مندرج در این دو نامه، ریشه در تجربههای زیسته کارشناسی دارد.
رجبعلی لبافخانیکی، باستانشناس پیشکسوت و چهره ماندگار میراث فرهنگی کشور و خراسان رضوی، در گفتوگویی تفصیلی با ایران پژواک، ریشه اصلی تجاوز به حریمهای تاریخی و صدور مجوزهای خلاف ضوابط را نه صرفاً در ضعف ساختار حقوقی، بلکه در «فقدان شناخت و تعریف صحیح از میراث فرهنگی به عنوان سند هویت ملی» میبیند و تأکید میکند: «مادامی که مسئولان درک نکنند این آثار درباره هویت ما ملت هستند، حفاظت پایدار شکل نمیگیرد.» جملهای که او آن را «جانِ کلام» خود میداند، همین است: «اگر شناخت درستی از میراث فرهنگی وجود داشته باشد، هیچ مسئولی به خودش اجازه نمیدهد حریم آن را مخدوش کند.»
او که بیش از نیم قرن از عمر خود را صرف شناخت، حفاظت و روایتگری از میراث فرهنگی کرده و کارشناسی آثار تاریخی، معاونت پژوهشی میراث فرهنگی خراسان، مدیرکلی میراث فرهنگی خراسان و ریاست موزه بزرگ خراسان را در کارنامه دارد، میراث فرهنگی را به دو شاخه «ملموس» و «ناملموس» تقسیم میکند و میگوید: «میراث ملموس شامل بناها، اشیا و آثار منقول و غیرمنقول است و میراث ناملموس مبین هویت، ماهیت و وجود ما در جهان آفرینش؛ شامل عقاید، آداب، سنتها، زبان، گویش و ادبیات.»
به باور او، حفاظت فیزیکی از بناها و اشیا وظیفه کارگاههای مرمت و مسئولان احیاست، اما میراث ناملموس «معمولاً در معرض هجوم فرهنگ و زبان بیگانه» قرار دارد و کمتر از آثار ملموس آسیب نمیبیند.
او با گلایه از روند فعلی میافزاید: امروز شاهد به فراموشی سپرده شدن آیینها و آداب و رسوم خودمان هستیم و مسئولان آنطور که باید و شاید به این مسئله نمیپردازند.
لبافخانیکی که خود از نزدیک شاهد تخریب تدریجی بافتهای تاریخی بوده است، تلخترین تجربه حرفهای خود را کاوشهای اضطراری در مسیر طرحهای عمرانی میداند؛ تجربهای که او آن را «منحصر به فرد» توصیف میکند: من از معدود باستانشناسان خوشبختی بودم که توفیق یافتم در ضمن فعالیتهای عمرانی، در دیوارهای ایجادشده لایهنگاری کنم و در بعضی جاها گمانهزنی و کاوش کنیم و به آثار بسیار جالب توجهی تا عمق ۱۴ و ۱۵ متری از کف خیابان برسیم.
به گفته او، در برشهای عمیق، «خمرهها، دیوارهای آجری، دیوارهای خشت و گلی، اسکلتهای متعدد و چاههای متعدد» به وضوح دیده میشدند و در برخی گمانهها، کف گمانه «مثل لانه زنبور پر از چاه» بود؛ نشانه سکونت متراکم و متوالی انسان در دورههای مختلف.
او تأکید میکند: اگر اینجا دستنخورده میماند و کاوش گسترده علمی صورت میگرفت، میشد لایههای مختلف تمدنی و مراحل زندگی را به خوبی تعریف کرد، اما چیزی باقی نمانده که بتوان در آن کاوش کرد.
این باستانشناس پیشکسوت همچنین از سرنوشت نامعلوم یافتههای باستانشناختی و سنگقبرهای تاریخی میگوید: سنگقبرهای بسیار زیادی از گورها فرو افتاده بود... خواهش کردم قطعههای کاشی، سنگقبرها و بقایای معماری را به مجموعه حرم منتقل کنند؛ شنیدهام در جایی جمع هستند ولی نمیدانم کجا.»
او این گفتوگو را «سر فصلی» برای تذکر میداند که «این سنگقبرها و کتیبههایی که از بناهای مختلف فرو افتاده و جمعآوری شدهاند باید در یک جا ساماندهی و عرضه شوند.»
لبافخانیکی در پاسخ به پرسش درباره ضرورت مستقلسازی ارزیابی حریم از چرخه تصمیمات اداری و سیاسی، بر لزوم خروج تصمیمات میراثی از «فشارهای عمرانی و سیاسی» تأکید میکند و میگوید: با وجود اساسنامه و تعریف میراث فرهنگی، واقعیت این است که مسئولان چندان به این تعریف پایبند نیستند و متأسفانه مرتب به حریم میراث فرهنگی تجاوز میشود.
مقاله ای که میدان نقش جهان را در فهرست آثار جهانی ابقاء کرد
حبیبالله متحدین، کارشناس ارشد میراث فرهنگی و از چهرههای باسابقه کشور، نیز در گفتوگویی تفصیلی با ایران پژواک، با نگاهی به چهار دهه تجربه زیسته خود، آسیبشناسی فرایند تصمیمگیری در میراث فرهنگی را ارائه میدهد.
او که متولد ۱۳۳۴ در نیشابور است و سالها بهعنوان مشاور معاونت گردشگری سازمان میراث فرهنگی و مسئول دفتر فنی اداره کل میراث فرهنگی استان تهران فعالیت کرده و هماکنون بهعنوان کارشناس ارشد میراث فرهنگی در زادگاه خود مشغول است، خود را اینگونه معرفی میکند: رتبه اول بورس کنکور هیئت علمی بودم و از نظر مالی در میراث فرهنگی ضرر کردیم، ولی از نظر علمی از کل کشور مطالعات میدانی کردم.
او پس از ۲۲ سال دوری از زادگاهش، چند سالی است که به نیشابور بازگشته و علاوه بر فعالیت در اداره میراث فرهنگی، بهعنوان مدرس دانشگاه نیشابور نیز مشغول است.
متحدین که طراح طرحهای مهمی چون دروازه ورودی امام رضا (ع) با عنوان «سلسله الذهب»، میدان قلم و آرامگاه حیدر یغماست، معتقد است: امنیت و حیات کشور ما در گرو معرفتشناسی آثار میراث فرهنگی است» و بسیاری از طرحهای مصوب و کارشناسیشده، بهدلیل نبود سازوکار نظارتی و مطالبهگری، بر زمین ماندهاند.
او میراث فرهنگی را «آیینه فرهنگ، تمدن، تاریخ، هنر، اقتصاد، سلامت، بومشناسی، آمایش منطقه و محیط زیست» میداند و تأکید میکند: پیشینیان ما که معماران قدیم را حکیم مینامیدند، به این دانش آگاه بودند. ما از این دایرةالمعارف که امنیت ملی ما را در همه حوزهها تعبیر میکند، غفلت کردهایم.
او با اشاره به تجربهای عینی از تأثیر پژوهش تخصصی بر تصمیمگیریهای کلان شهری میگوید: مقالهای با عنوان "نگاهی به اثبات قلهنشینی میدان نقش جهان در آسمان اصفهان" نوشتم که به برج جهاننما در حریم این میدان پرداخت. همان مقاله باعث شد برج جهاننما کوتاه شود؛ چرا که یا باید برج کوتاه میشد یا میدان نقش جهان از فهرست آثار جهانی حذف میشد. این نشان میدهد که پژوهش تخصصی میتواند مسیر تصمیمگیری را تغییر دهد.

این کارشناس ارشد میراث فرهنگی که پایاننامهاش را با عنوان «معماری باغهای ایرانی و راز و رمز آن» نگاشته است، با اشاره به اصول نهفته در باغ ایرانی میگوید: معماران ایرانی معتقد بودند ما از باغ بهشت رانده شدهایم و این باغها را به تبعیت از باغهای اشکانی و آیات قرآن درباره جنات النعیم و دارالسلام میساختند. محرمیت و حریم، یکی از ویژگیهای مهم باغ ایرانی است؛ حتماً باید حصار داشته باشد... همین احترام به طبیعت بود که این آثار را قرنها در قله معماری جهان درخشان نگه داشت.
او با انتقاد از الگوبرداری صرف از استانداردهای خارجی تصریح میکند: باغ ایرانی یک اکوسیستم کامل است؛ نوع پرنده با نوع درخت و نوع مصالح در آن ارتباط دارد. متأسفانه امروز به دلیل آنچه نرمافزاری نوشتن از آن سوی آب مینامم، همه چیز تغییر کرده است. ما باغ ایرانی داشتیم ولی پارک آوردند؛ بازار داشتیم و پاساژ آوردند؛ حمام ایرانی داشتیم و جکوزی آوردند... همه دنیا امروز حمام ایرانی را میسازند و ما جکوزی میسازیم.
متحدین با اشاره به طرحهای اختصاصی خود میگوید: برای مکانی که امام رضا (ع) حدیث سلسله الذهب را بیان کردند، طرح باغ ایرانی مانند تاج محل را آماده کردیم و مطالعات و مکاتبات آن با تهران و آقای ضرغامی انجام شد، اما کار به حاشیه کشیده شد و بر زمین ماند. برای شهر فیروزه که ۷۰۰۰ سال سابقه تمدن و استخراج فیروزه دارد، ورودی عظیمی برگرفته از خود فیروزه طراحی کردیم که کارگروه گردشگری و استان آن را تصویب کردند، ولی به مرحله اجرا نرسید. طرح میدان قلم و قلمدانهای مرصع نیز با الهام از ۱۲۰۰۰ قلمدانی که کاتبان حدیث سلسله الذهب را نوشتند، در شورا تصویب شد، اما بودجه آن در دولتآباد حیف و میل شد.
او ریشه اصلی تعارض میان توسعه و حفاظت را در نبود معرفتشناسی و سازوکار نظارتی تخصصی میداند و پیشنهاد میکند: باید در صدا و سیما مبحث معرفتشناسی آثار میراث فرهنگی جا بیفتد و برای معماران، شهرسازان، شهرنگهداران و دفاتر فنی نظام مهندسی تبیین شود. باید شورای عالی معماری، باغسازی و گردشگری میراث فرهنگی در هر شهری ایجاد شود و هر پروژهای پیش از اجرا از فیلتر خبرگان بصیر بگذرد؛ نه کسانی که دوغ را از ماست تشخیص نمیدهند. طرحها باید با نگاه همسویی و همآغوشی با آثار تاریخی اجرا شوند.
او با هشدار درباره پیامدهای استفاده از مصالح ناسازگار با اقلیم میگوید: ایران در کمربند خشک آسیایی قرار دارد و ۹۰ درصد اقلیم آن کویری است. وقتی نما را سنگ و کامپوزیت میکنید، گرما وارد محیط میشود و کل محله را گرم میکند. در معماری ما آجر مصالح بومآور بود؛ ما معتقدیم از گل آفریده شدیم و آجر هم از گل درست شده است... اگر این روند ادامه یابد، امنیت غذایی و حیاتی ما به خطر میافتد.
متحدین در پاسخ به این پرسش که چه سازوکاری میتواند تضمین کند طرحهای مصوب و کارشناسیشده در اولویت اجرا قرار گیرند، بر نقش مطالبهگری مدنی و رسانهای تأکید میکند و میگوید: تجربه زیسته من از طراحی و تصویب تا معطلی اجرا نشان میدهد که بدون نظارت مستمر خبرگان و بدون صدای رسانهها و جامعه مدنی، طرحهای کارشناسیشده در پیچوخم بوروکراسی و بیتوجهی مدیران گم میشوند. باید شورای عالی معماری و باغسازی در هر شهر تشکیل شود و مصوبات آن ضمانت اجرایی داشته باشد. رسانهها باید مطالبهگر اجرای طرحهای مصوب باشند و افکار عمومی را نسبت به ارزش میراث فرهنگی آگاه کنند.
او سخنانش را با این جمله به پایان میبرد: همانطور که در ابتدا گفتم، امنیت و حیات کشور ما در گرو معرفتشناسی آثار میراث فرهنگی است. میراث فرهنگی آینه فرهنگ، تمدن، تاریخ، هنر، اقتصاد، سلامت، بومشناسی و محیط زیست است و غفلت از آن، غفلت از امنیت ملی است.
میراثی که امانت است، نه مانع
آنچه دو نامه خطاب به رئیسجمهور و نمایندگان مجلس و روایتهای دو پیشکسوت میراث فرهنگی را به هم پیوند میدهد، یک دغدغه مشترک است: میراث فرهنگی کشور، سرمایهای ملی و جبرانناپذیر است که حفاظت از آن، نه تنها ضرورتی فرهنگی و هویتی، بلکه پیششرط توسعه پایدار گردشگری، رونق اقتصادی و اشتغال است.
هر دو نامه، خواستار ورود نهادهای نظارتی – از رئیسجمهور تا مجلس – به موضوع مدیریت غیرتخصصی، تقدم ملاحظات کوتاهمدت بر حفاظت، و نبود سازوکار مستقل ارزیابی حریم آثار تاریخی هستند؛ مطالبهای که در صورت بیتوجهی، به گفته امضاکنندگان نامه دوم، میتواند به «استیضاح وزیر» و در گفته توکلیزاده، به «پیامدهایی جبرانناپذیر برای هویت تاریخی کشور» منجر شود.
لبافخانیکی و متحدین نیز از دو منظر متفاوت – یکی باستانشناس میدانی و دیگری معمار و برنامهریز – بر یک نکته تأکید دارند: تا زمانی که «شناخت» و «معرفتشناسی» میراث فرهنگی به باور مدیران ارشد تبدیل نشود و سازوکار مستقل و پاسخگویی برای ارزیابی طرحها پیش از اجرا شکل نگیرد، حفاظت پایدار از میراث فرهنگی، آرزویی بر زمینمانده خواهد بود؛ همانگونه که طرحهای مصوب «سلسله الذهب» و «میدان قلم» بر زمین ماندند و کاوشهای باستانشناختی که میتوانست لایههای تمدنی کشور را روایت کند، زیر لودرهای عمرانی از دست رفت.
پرسش اصلی، همان پرسشی است که لبافخانیکی مطرح میکند: «آیا میراث فرهنگی را به عنوان سند هویت ملی میشناسیم یا تنها مانعی بر سر راه عمر؟» پاسخ به این پرسش، به باور کارشناسان، سرنوشت حافظه تاریخی ایران برای نسلهای آینده را رقم خواهد زد؛ و شاید اکنون، بیش از هر زمان دیگری، نیازمند آن است که مجلس و دولت، به جای سکوت، به این پرسش پاسخ دهند.
انتهای پیام

ارسال نظر