به گزارش ایرانپژواک، منطقه خراسان، دیرینگیای به پهنای تاریخ ایران دارد و از دورترین زمانی که تاریخ به یاد میآورَد، آکنده از رویدادها و برآمدنها و فروافتادنهای سرکشان و فرمانروایان بوده است.
پس شگفت نیست که در جای جای بخش جنوبی خراسان، بیش از ۱۰۰ دژ تاریخی شناخته شده باشد که هر کدام داستانهایی از رخدادهای سهمگین تاریخی در دل خود دارند.
در آن میان، «دَرمیان» با بیش از ۳۰ دژ کهن، سرشار از نشانههایی از فراز و فرودهای تاریخی است و به همین خاطر است که دَرمیان را «سرزمین قلعههای کهن خراسان جنوبی» نام دادهاند.
روستای فورگ یکی از روستاهای شهرستان درمیان از توابع بیرجند است که در ۱۰۷ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند در خراسان جنوبی قرار دارد.
روستای فورگ، با کوچههای تنگ، ساباتهای بیشمار و معماری کوهستانی، تماشایی و دیدنی است، اما آنچه شگفتی این روستا را برمیانگیزد قلعهی زیبا و استوار آن و هم نام این روستا است و فورگ را بیشتر به خاطر این قلعه که یکی از زیباترین قلعههای ایرانی است، میشناسند.
فورگ یکی از زیباترین قلعههای تاریخی خراسان جنوبی است و از لحاظ جایگاه قرارگیری و ساختار معماری، یکی از بینظیرترین قلعههای تاریخی ایران نیز محسوب میشود.
قلعه فورگ در جبهه شمالی روستای فورگ با وسعت حدود ٩ هزار و ٣٠٠ مترمربع و ارتفاع هزار و ۸۴۰ متری بر روی ارتفاعات ابتدای دره درمیان که منتهی به دشت اسدیه است، قرار دارد. از نظر مکانیابی دارای موقعیت نسبتا مناسبی است که بر کل روستا، مزارع و راههای ارتباطی منطقه شرقی پیرامون خود احاطه دارد.
قلعه فورگ از نظر پیشینه تاریخی ساخت قلعه فورگ در زمان نادرشاه افشار به وسیله میرزا بقاخان حاکم منطقه شروع شده و پس از وی پسرش میرزا رفیع خان ساختمان قلعه را به اتمام رسانده است.
قلعه باعظمت و کمنظیر فورگ یا قلعه میرزا رفیعخان که تا حدود زیادی از گزند حوادث مخرب طبیعی و مصنوعی و دست تطاول زمانه در امان مانده است، همچون نگینی شاهوار در میان آثار تاریخی و مکان های دیدنی استان خراسان جنوبی میدرخشد.
دژ فورگ را بر روی صخرهای طبیعی ساختهاند، از اینرو هیچ پی و بنیان ساختگیای ندارد. آنهایی که طرح و نقشهی قلعه را کشیدهاند، میدانستند که ویژگی جغرافیایی آن گستره نیاز به پی ریختن و شیوههایی که در ساخت بناهای دیگر به کار میگیرند، ندارد.
قلعه فورگ از بستر صخرهای استوار آغاز میشود و سر میافرازد. آن اندازه هم استوار است و بنیانی محکم دارد که توانسته است در همه سدههای گذشته پایدار بماند و رویدادها را از سر بگذراند و تا به امروز دوام بیاورَد.
این بنا در در زمره ۱۰ قلعه تاریخی مهم کشور و از آثار مهم و قابل توجه ایران است که علاوه بر جایگاه ملی، ظرفیت ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو را داراست. این اثر تاریخی به شماره ۳۴۵۰ در اسفند ۷۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
اسناد و مدارک غیر مکتوب در ارتباط با وقایع مربوط به زمان ساخت یا حوادث تاریخی و طبیعی به وقوع پیوسته در این مجموعه محدود بوده و نیاز به حفاری و بررسیهای بیشتری دارد.
تنها کتیبه موجود که بر سطح ساروجی آبانبار قلعه حک شده است، تاریخ ۱۱۸۱ هجری شمسی را نشان میدهد و حاکی از آن است که تعمیراتی توسط استادی به نام ابوسعید جزیکی در اوایل دوره قاجار، در بنا صورت گرفته است.
همچنین بررسیهای تاریخ محلی منطقه نیز تا حد زیادی با این تاریخها همخوانی دارد و حاکمیت میرزا بقاخان و پس از وی فرزندان و اولادش به ویژه میرزا رفیعخان دوم و میرزا رفیعخان سوم مطالب فوق را تایید میکند.
تاریخ ساخت این قلعه در کتاب دیوان لامع، نوشته محمد رفیع بن عبدالکریم در میانی، سال ۱۱۲۵ هجری شمسی ذکر شده است. وصف این قلعه و موقعیت آن در برخی کتب تاریخی و سفرنامهها مضبوط است، از جمله ریاضی هروی در کتاب عین الوقایع مینویسد: قلعه فورگ دوازده فرسنگ از بیرجند دور و به طرف جلگه و دهنه دره درمیان واقع است و باغات و اشجار زیادی دارد و خیلی خوش آب و هوا است و قلعه در بالای کوهی است که از آجر پخته دیوار و بروج آن را به طور محکم ساختهاند و پایه بندی آن را سنگ آجین نمودهاند و دو شیر حاجی در اطراف خود داشته با دو خاکریز که قطر هر یک پنج ذرع است.
قلعه فورگ در روی کوهی است که از آجر پخته، دیوار و باروج آن را به طور محکم ساختهاند و پایه آن را سنگ چین کردهاند و ۲ شیر در اطراف خود داشته با ۲ خاکریز که قطر هر یک پنج در پنج است.
ورودی اصلی قلعه در حصار شرقی آن قرار گرفته که البته پایینترین نقطه قلعه به شمار میرود. به طور کلی در معماری قلعه از سمت شرق به غرب سه بخش عمده قابل تشخیص است؛ بخش اول در سمت شرق شامل انبار علوفه، محل زندگی خدمه، محل نگهداری احشام و حوض انباری است. قسمت دوم قلعه که در مرکز قلعه قرار دارد، در ارتفاع بالاتری نسبت به بخش اول قرار گرفته است که در فاصله ۵۰ متری از محل نگهداری احشام احداث شده به محل نگهداری آذوقه و تدارکات نظامی و محل سکونت سربازان و مسجد اختصاص دارد و سومین بخش که حالت مرکزیت قلعه را دارد، در بالاترین بخش قلعه و در دو طبقه احداث شده که بر کل روستا و راههای ارتباطی پیرامون منطقه اشراف دارد.
در بخش شرقی قلعه که ورودی، برجهای نگهبانی، آبانبار و فضاهای دیگر را شامل میشود. به دلیل درصد بالای تخریب در آنها امکان تشخیص دقیق نوع کاربریشان وجود ندارد. به دلیل وجود آثاری از برج و بارو در حد فاصل این بخش با بخش اول، این احتمال وجود دارد که مرحله دوم دفاعی قلعه بوده تا بدین وسیله لایههای دفاعی بخش اصلی قلعه یعنی کهن دژ تکمیلتر شود. در گوشه شمال شرقی این قسمت برجی خشتی وجود دارد، با تزیینات چلیپایی یا طرح لوزی که در میان مردم روستا به برج کبوتر خانه شهرت دارد.
سومین بخش قلعه که در غربیترین قسمت آن و نیز در مرتفعترین بخش قلعه قرار دارد، به وسیله دو برج و حصاری مستحکم و بلند از بخش دوم جدا شده است. وجود این برجها و حصارها نشاندهنده اهمیت زیاد این بخش است. این قسمت که کهندژ یا شاهنشین قلعه محسوب میشود، دارای فضاهای دستنخورده بیشتری نسبت به دو قسمت قبل است. وجود فضاهایی مانند هشتیها، راهروهای ارتباطی، اصطبل، محل ذخیره آذوقه، برجهای نگهبانی، و فضاهایی با کاربریهای دیگر از مهمترین ویژگیهای این قسمت میباشد، کهندژ یا ارگ دارای دو طبقه بوده که طبقه فوقانی آن جز قسمتهای محدود، دچار تخریب شده است.
قلعه در مجموع دارای ۱۸ برج بوده که اکنون تعدادی از آنها باقیمانده است، همچنین بر بلندای حصار و برجها، سازههای کنگرهداری وجود دارد و منافذی جهت دیدهبانی و دفاع دیده میشود. با توجه به آثار و بقایای معماری داخل قلعه چنین استنباط میشود که قلعه مزبور در چندین مرحله بازسازی شده و بر وسعت آن افزوده شده است.
دو راه زیرزمینی در قلعه فورگ ساخته شده و این راههای پنهانی را «نَقب» مینامیدند. در سوی جنوبی قلعه، نقبی هست که ۱۱۰ متر درازا دارد و برپایهی بررسی پژوهشگران دارای ۳۴۰ پلهای است و به کشتزارهای پیرامون قلعه راه میبَرد. راه پنهانی دیگر به رودخانهای که دورتر از قلعه جاری است، میرسد. دیوارها و سقف نقبها، در پارهای جاها سنگچین شده است و با تراشیدن صخره، مسیر نقب را گشودهاند.
آخرین مرحله معماری آن مربوط به دوره افشاریه است که حصار فعلی قلعه و هشت برج مدور آن یادگاری از این دوره محسوب میشوند.
براساس اطلاعات ادارهکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی تاکنون دو فصل کاوش در قلعه فورگ انجام شده است.
فصل اول در سال ۱۳۸۰ در جریان عملیات مرمتی قلعه به منظور روشن شدن وضعیت پلان و نقشه قسمت کهن دژ صورت پذیرفت، در جریان این فصل کاوش فضاهایی مانند اصطبل، انبار ذخیره آذوقه، نقب زیرزمینی و راهروهای ارتباطی قسمتهای مختلف کهن دژ شناسایی شده است.
انتهای پیام
ارسال نظر